پس ، از ملاحظهء آيات و احاديث مذكوره ، معلوم مىشود آنكه صفت صبر ، صفتى است عظيم و خلقى است كريم ، باعث فتوحات دنيويّه و فيوضات و درجات اخرويّه . و سبب صبر ، نور معرفت است ؛ زيرا كه منشإ جميع صفات حسنهء نفسانيّه ، نور معرفت غايات و ثمرات آن صفات است كه مورث مىشود حالت طلب آن صفت را ؛ و آن حالت ، باعث مىشود عمل به آن را . پس انوار معرفت ، اصل احوال و احوال ، اصل اعمال و صفات است . و لهذا حضرت امام ص مىفرمايد : صبر ، ظاهر مىسازد آنچه را در بطون عباد است از نور و صفا ، چنان‌كه جزع - كه ضدّ آن است - ظاهر مىسازد ظلمت بطون ايشان را ؛ چه ، ظهور هر صفت و عملى نيكو ، دليل است بر حالت نيك انسان ؛ و حالت نيك او ، دليل است بر نور معرفت او ؛ و ظهور هر صفت و عمل بدى ، دليل است بر حالت مذمومهء او ؛ و حالتش دليل است بر ظلمت باطن او . و صبر ، از صفات خاصّهء انسانيّه است كه ملائكه از آن محرومند و حيوانات از آن معزول ؛ زيرا كه تعلّق دارد صبر ، به اصناف ثلاثه از مصائب و بلايا ، و طاعات و حسنات ، و معاصى و سيّئات ؛ و چون حيوانات مجبول بر شهوت و غضبند ، محرّك آنها در مستلذّات نفسانيّه و ترك آن ، نيست مگر شهوت و غضب كه حاكم در وجود آنهاست ؛ و ملائكه نيز مجبولند بر عقل صرف و شوق خدمت حضرت ربوبيّت ؛ محرّك ايشان نيست مگر نور عقل و شوق كه مىدارد ايشان را بر خدمت و عبوديّت . و هيچ يك از ملائكه و حيوانات را جهت جامعه‌اى در عقل و شهوت نيست كه هريك اقتضا نمايند عملى را ضدّ عمل ديگرى ، بر خلاف انسان كه حقّ - جلّ و علا - دو قوّهء عقل و شهوت را به او كرامت فرموده ، و او را جامع كرده است ميان نور و ظلمت ؛ و هريك از اين دو ، اقتضائى دارند بر خلاف يكديگر ؛ زيرا كه شهوت ، مقتضى تحصيل مشتهيات نفسانيّه است اگرچه بر